Poznaj Śląsk!
Poznaj Śląsk!
 Poznaj Śląsk! > POGAWĘDKI ŚLĄSKIM NAZEWNICTWIE
Śląskie "kwiatki" w prasie

PRZEGLĄD "GAZ. WYBORCZEJ"
  • Stolica Państwa Śląskiego
  • Jak gliwiczanka uwolniła...
  • Po Istebnej od Stecówki
  • Miasto tajemniczego Mikołaja
  • Mysłowice na trójkącie
  • Znam różnych raciborzan
  • Dlaczego Sośnicowice?
  • Protezy mrocznej hrabiny
  • Kościół na Śląsku w PRL


  • PRZEGLĄD "JASKÓŁKI ŚLĄSKIEJ"
  • Migracje w historii Śląska
  • Góra Św. Anny - Święta Góra
  • Konkwistador John Baildon
  • Królestwo Hochbergów
  • O śląskim nazewnictwie
  • Projekt Poznaj Śląsk!
    I Ty (Twój serwis) pomóż w tworzeniu śląskiego serwisu tekstowego... więcej

    Pogawędki o śląskim nazewnictwie

    Górnośląski Okręg Przemysłowy stanowi wyjątkowe zjawisko w skali całego Śląska: największe skupisko miast i ludności, najwięcej tzw. nieużytków poprzemysłowych (jakże jednak drogich sercu każdego Górnoślązaka), najbardziej chyba dziwaczna w Europie "sieć" tramwajowa, by wspomnieć tylko niektóre cechy. Jest jeszcze jedna, niezwykle rzadko zauważana, atrakcja tej spowitej dymami krainy - niesamowicie dziwaczne nazwy miejscowe, znane zazwyczaj tylko "swoim" a rugowane przez oficjalne czynniki i pomijane w "urzędowych wykazach". Nie bez powodu zresztą usuwane z oficjalnej pamięci, bowiem w wielu przypadkach ich brzmienie zdradza nie tylko niepolskie, lecz również niesłowiańskie pochodzenie, co do żywego kłuło i paliło w oczy wszystkich "kulturtryjgerów", przybyłych na Śląsk zza Brynicy.

    W GOPie (tym starym, właściwym, tzn. bez Zagłębi Węglowych Polskiego i Krakowskiego) powstawało od końca XVIII wieku mnóstwo przyfabrycznych osad i kolonii, które pierwotnie stanowiły części wsi istniejących tu nierzadko od średniowiecza. Osady te rozrosły się z czasem i zaczęły łączyć ze sobą (decyzją władz gmin lub z państwowego nakazu) tworząc miasta - jedne jako tako dawnym miastom podobne (np. Królewska Huta i Katowice), inne ni w ząb nie potrafiące utworzyć jakiegokolwiek podobnego miastu systemu. Wśród tych drugich znajdziemy na wschodzie Górnego Śląska zarówno miasta wciąż podobne do wielkich wsi (np. Radzionków) jak i zlepki równorzędnych jednostek miejsko-wiejskich, pozbawionych konkretnego centrum, których sztandarowym przykładem jest Ruda Śląska.

    W mieście nazywanym oficjalnie Ruda Śląska, będącym najdziwaczniejszym w Polsce tworem administracyjnym złożonym z kilkunastu zupełnie niepowiązanych ze sobą dawnych wsi, osad i kolonii, jej prezydent bynajmniej nie urzęduje w Rudzie, jak by się na zdrowy rozum wydawało. Urząd Miasta mieści się bowiem w najbardziej miastu podobnej kolonii - na Frynie czyli w Nowym Bytomiu. Nie jedyny to zresztą paradoks tego miasta, a podobnych Frynie nazw jest w Rudzie Śląskiej więcej. Podobnie Świętochłowice to miasto powstałe z połączenia miejscowości do dziś zachowujących wyraźną odrębność terytorialną: Świętochłowic, Lipin, Chropaczowa, Piaśnik i Zgody.

    FRYNA to uproszczona fonetycznie forma Friedenshütte - niemieckiej nazwy kolonii powstałej przy hucie o tej samej nazwie. Istnieją też pośrednie formy między Friedenshütte a Fryną - Frydenshuta (obecnie zanikająca, powszechnie używana do końca II wojny światowej) i skróconej Fryncyta (Fryncita). Nikomu z rodowitych Ślązaków mieszkających na Frynie nie przejdzie przez gardło nazwa "Nowy Bytom". Jest to bowiem dla miejscowych obcy twór nadany w 1922 roku przez nowe polskie władze. Obcy, ale nie pozbawiony jednak historycznego uzasadnienia.

    Otóż jeszcze w początkach XX wieku częste były przypadki istnienia terytoriów wydzielonych i oddalonych od macierzystego państwa, księstwa czy miasta, fachowo zwane eksklawami i enklawami. Przykładem takiej eksklawy o średniowiecznym rodowodzie był las zwany "Czarnym Lasem" (niem. Schwarzwald), stanowiący własność miasta Bytomia. Na przełomie XVIII i XIX wieku las ten zaczęto wycinać pod budowę kopalń i hut (ostatnie fragmenty lasu wycięto w 1866 roku). Pierwszymi zakładami przemysłowymi powstałymi na terenie Czarnego Lasu były kopalnie węgla kamiennego "Louise" i "König Salomon", uruchomione w 1789 roku. Kolejne kopalnie, kamieniołomy, huty i cynkownie powstawały już w XIX wieku, głównie w trzecim i czwartym dziesięcioleciu. Wokół większych zakładów zaczęto zakładać kolonie dla pracujących w nich robotników, które nazwano bądź to od starej nazwy lasu - Schwarzwald (obecnie Czarny Las), bądź od powstałych tu hut - Friedenshütte (obecnie Huta "Pokój", założona w 1840 r.) i Eintrachthütte (Eintrachthuta, skrótowo Eintracht, obecnie "Zgoda", założona 1838 r.). Budowane najpierw nędzne chaty robotników w ciągu XIX stulecia zastępowano charakterystycznymi familokami a w bogatszych osadach, jak na Frynie, również wielkomiejskimi kamienicami, w których zamieszkali urzędnicy i pracownicy dozoru technicznego.

    Między koloniami Frydenshutą a Eintachthutą zbudowano kościół pw. św. Józefa, konsekrowany w 1885 roku (rozebrany w 1931 r.). Zastąpiła go ogromna i niezwykła w formie świątynia pseudoneoromańska pw. św. Pawła, wzniesiona w centrum Fryny w latach 1911-1912 - jedna z najciekawszych budowli sakralnych na Górnym Śląsku.

    W trakcie podziału Górnego Śląska w 1922 roku postanowiono przy okazji pozbyć się uciążliwych administracyjnie eksklaw i enklaw i w ten sposób Bytom utracił spory obszar gminy, który znalazł się po polskiej stronie nowej granicy. Nazwy przejętych kolonii natychmiast spolonizowano i tak zaistniały urzędowe nazwy: Czarny Las, Nowy Bytom i Zgoda.

    Nowy Bytom, będący jedną z najbardziej zurbanizowanych kolonii przemysłowych na Górnym Śląsku, uzyskał w 1939 roku prawa miejskie, które weszły w życie dopiero po zakończeniu wojny w 1945 roku. Po przyłączeniu Bykowiny (1950), Bielszowic, Chebzia, Halemby, Kochłowic i miasta Wirka (prawa miejskie 1949 r.) w 1951 roku Frynę uznano za powiat miejski. Trzy lata później (1954) do Fryny dołączono jeszcze Starą Kuźnicę. W 1959 roku Nowy Bytom został przyłączony do sąsiedniego, znacznie mniejszego miasta na prawach powiatu (1955) - Rudy Śląskiej, obejmującej obszar trzech dawnych gmin: Rudy (z Karmańskim, Kolonią Szczęść Boże i Rudzką Kuźnicą), Orzegowa i Goduli.

    Z Nowym Bytomiem wiąże się jeszcze jedna ciekawa sprawa. Otóż, niektórzy studiując stare wykazy miejscowości na Górnym Śląsku spotykają nazwę "Neu Beuthen" i... co rusz przypisują ją... Nowemu Bytomiowi. Niby jest to logiczne, ale nieprawdziwe. Bowiem Nowy Bytom to nowy (istniejący od 1922 r.) odpowiednik nazewniczy Fryny, czyli Friedenshütte, zaś Neu Beuthen to nazwa kolonii należącej, co prawda również do Bytomia, ale powstała w końcu XIX wieku przy szosie bytomsko-katowickiej, na odcinku od obecnej Centralnej Stacji Ratownictwa Górniczego po Osiedle Arki Bożka włącznie. Kolonia Neu Beuthen miała rozrosnąć się na południe i wschód. W tym celu założono w niej park - słynny Goethepark (obecnie Park Mickiewicza) na skraju doliny Bytomki. Niestety, granica państwowa powstała w 1922 roku uniemożliwiła Bytomiowi ekspansję w planowanym kierunku i kolonia Neu Beuthen stała się małym przygranicznym przedmieściem Bytomia. Zatem Neu Beuthen to w zasadzie historyczny odpowiednik obecnego Osiedla Arki Bożka, które coraz częściej przez uproszczenie jest nazywane "Arki Bożka" ("mieszkom na Arki Bożka", jada na "Arki Bożka").

    EINTRACHT (wymawia się 'ajntracht') to skrócona forma od niemieckiej nazwy huty żelaza i kolonii Eintrachthütte, założonej w 1838 roku. Sprawa używania na co dzień form nazewniczych ma się odmiennie niż w przypadku Frydenshuty. Ślązacy starszego pokolenia używają bowiem jeszcze nazw uproszczonych Eintrachthuta i Eintracht, natomiast młodsi Ślązacy oraz nowi polscy mieszkańcy - urzędowego, bezpośredniego tłumaczenia (kalki) z 1922 roku - Zgoda, tożsamego z nową polską nazwą huty. Eintachthuta, podobnie jak Frydenshuta, do 1922 roku wchodziła w skład Bytomia. Po likwidacji eksklawy do 1929 roku, Eintracht stanowiła wschodnią część gminy Nowy Bytom. W tymże roku Zgoda została przyłączona do wsi Świętochłowice, będącej wówczas stolicą powiatu (prawa miejskie Świętochłowice uzyskały dopiero w 1947 r.).

    Tadeusz B. Hadaś, Jaskółka Œlšska 01-02.2003
    Polecamy
       Rzóndzymy po ślónsku! :)
    O serwisie  |  Regulamin  |  Współpraca  |  Kontakt  |  © Copyright by ZŚ 05-19, stosujemy Cookies         do góry